Nerw błędny: Przebieg, funkcje i wpływ na zdrowie pacjenta

Nerw błędny i autonomiczny układ nerwowy to obszary, które mocno weszły do gabinetów fizjoterapeutycznych. Techniki pracy z nerwem błędnym pozwalają dotrzeć tam, gdzie objawy zgłaszane przez pacjenta wymykają się standardowej terapii manualnej i technikom pracy na tkankach miękkich.

W naszym artykule nakreślamy temat pracy z nerwem błędnym. Aby zrozumieć jej istotę, ważna jest wiedza na temat przebiegu nerwu błędnego i dolegliwości, jakie mogą wskazywać na jego dysfunkcje.

Przebieg nerwu błędnego

Nerw błędny (nervus vagus) nie bez przyczyny jest określany mianem nerwu wędrowca. Przebywa on bowiem długą i krętą drogę po organizmie człowieka. Nerw błędny składa się aż ze 100 000 neuronów! Jest X nerwem czaszkowym, a zarazem podstawowym elementem autonomicznego układu nerwowego (AUN). Odpowiada za 80% układu przywspółczulnego. Rozpoczyna się w rdzeniu przedłużonym, a następnie przebiega przez okolice anatomiczne, takie jak:

• głowa,
• ucho,
• szyja,
• podniebienie miękkie,
• gardło,
• przełyk,
• krtań,
• tchawica,
• oskrzela,
• płuca,
• opłucna,
• śródpiersie,
• serce,
• osierdzie,
• żołądek,
• wątroba,
• trzustka,
• jelita (jelito cienkie i początek jelita grubego),
• nerki,
• nadnercza,
• śledziona.

Nerw błędny dzieli się na 4 odcinki: głowowy, szyjny, piersiowy i brzuszny.

Ruchowo nerw błędny zaopatruje mięśnie podniebienia, gardła i krtani.

Znajomość przebiegu nerwu błędnego pozwala uświadomić sobie, w jak istotnych funkcjach organizmu współuczestniczy.

Nerw błędy – dolegliwości, które mogą świadczyć o dysfunkcji lub uszkodzeniu nerwu vagus

Zaburzenia aktywności nerwu błędnego mogą pojawić się na skutek urazów, ale też chorób, w tym autoimmunologicznych. Przykładami schorzeń predysponujących do zakłóceń funkcji nerwu błędnego są między innymi choroby zapalne jelit, alergie, cukrzyca i otyłość.

Gdy dochodzi do zaburzenia pracy nerwu błędnego, dolegliwości mogą być następujące:

• czynnościowe zaburzenia żołądkowo-jelitowe (zespół jelita drażliwego, zaburzenia perystaltyczne jelit, zaleganie treści żołądkowej, niestrawność, nudności, wymioty),
• nadmierne przyspieszenie lub zwolnienie czynności serca,
• nadmierny wzrost lub spadek ciśnienia tętniczego,
• przyspieszenie oddechu,
• uczucie duszności,
• stany lękowe,
• osłabienie,
• zaburzenia przełykania,
• zaburzenia w rytmie dobowym,
• zaburzenia koncentracji uwagi,
• zawroty głowy,
• parestezje w zakresie unerwienia nerwu błędnego.

Objawy te są takie same jak w wielu innych chorobach (w tym kardiologicznych, pulmonologicznych czy neurologicznych). Dlatego zawsze warto szeroko patrzeć na dolegliwości zgłaszane przez pacjenta i w pierwszej kolejności wykluczyć poważne patologie w pracy organizmu.

Świadomość działania nerwu błędnego wśród lekarzy i fizjoterapeutów pozwoliła udzielać wielokierunkowej pomocy pacjentom z powyższymi objawami. Jeszcze nie tak dawno osoby mające przyspieszone tętno bez stwierdzonej organicznej choroby serca, przyspieszony oddech lub stany lękowe były kierowane wyłącznie do psychiatry i psychologa. Aktualnie równolegle prowadzona jest także fizjoterapia obejmująca pracę z autonomicznym układem nerwowym.

Stymulacja nerwu błędnego i inne techniki terapeutyczne

Na nerw błędny można oddziaływać terapeutycznie na różne sposoby. Jednym z nich jest stymulacja nerwu błędnego za pomocą impulsów elektrycznych. Stosuje się ją na przykład u osób z depresją, u których za pomocą leków nie uzyskano wystarczająco dobrego efektu terapeutycznego.

Inne sposoby pracy z autonomicznym układem nerwowym to między innymi:

• techniki działania ze zwojami współczulnymi i współczulnym UN,
• techniki dla części przywspółczulnej: technika komory czwartej, EV3, praca ze splotem skrzydłowym, systemem gnykowym, kością podniebienną, dnem jamy ustnej, zastosowanie globalnych chwytów cranialnych,
• praca z sercem, osierdziem i płucami,
• globalne chwyty trzewne,
• terapia opony twardej,
• techniki pracy z kością krzyżową i guziczną,
• masaż (w tym brzucha i wewnętrznej części uda),
• tzw. masaż nerwu błędnego,
• rozluźnianie mięśniowo-powięziowe,
• praca z przeponą (gdyż dysfunkcje przeponowe mogą skutkować zaburzoną aktywizacją nerwu błędnego, a także nieprawidłowościami w oddychaniu przeponowym),
• przywracanie prawidłowego napięcia mięśni MOS, trapezius i mięśni potylicznych (rozluźnienie tych mięśni może mieć pośredni wpływ na nerw błędny poprzez nerw dodatkowy),
• techniki wisceralne.

Pracy z autonomicznym układem nerwowym towarzyszy charakterystyczna, bardzo szczegółowa diagnostyka, która jest podstawą do doboru odpowiednich technik fizjoterapeutycznych.

Nerw błędny – ćwiczenia

Wśród ćwiczeń, które mogą mieć wpływ na funkcjonowanie nerwu błędnego, wymienia się jogę (zwłaszcza pozycje odwrócone w jodze stymulują nerw błędny). Jednym z najbardziej znanych ćwiczeń na nerw błędny jest też oddychanie torem przeponowym. Jego efekt u niektórych osób można szybko zaobserwować między innymi pod postacią zwolnienia tętna.

Oprócz oddychania przeponowego stosuje się także ćwiczenia oddechowe, polegające na napinaniu określonych grup mięśniowych (na przykład mięśni dna miednicy lub mięśni brzucha) w połączeniu z odpowiednio poprowadzonym oddechem. Innym ćwiczeniem na nerw błędny jest wykonanie danego ruchu w połączeniu go z oddechem (na przykład z odwracaniem tułowia w określoną stronę).

Ćwiczeniem stymulującym nerw błędny, stosowanym w napadach głodu (przydatnym w dietetyce) jest napełnianie ust wodą i oddychanie tylko przez nos przez 3 minuty.

Ciekawym ćwiczeniem na nerw błędny jest także śpiew przeponowy.

Dobór ćwiczeń na nerw błędny zależy od tego, co wykazało badanie fizjoterapeutyczne lub osteopatyczne.

Teoria poliwagalna a psychosomatyka

Teoria poliwagalna (od vagus = nerw błędny i poli ze względu na rozróżnienie nerwu błędnego grzbietowego i brzusznego) oparta o dane naukowe stała się podstawą nauki o psychosomatyce. Opisuje ona oddziaływanie komunikacji między narządami wewnętrznymi a sygnałami płynącymi z mózgu. Teoria poliwagalna bazuje na pojęciach, takich jak reakcja ucieczki lub walki, homeostaza, a także na odkryciach dotyczących ewolucji i dysolucji. To w teorii poliwagalnej można znaleźć podstawy dotyczące samopoczucia osób z traumą, czy autyzmem.

Teoria poliwagalna skupia się na nerwie błędnym i jego roli w reakcji organizmu na stres. Na jego skutek układ nerwowy może się rozregulować, w konsekwencji czego pojawiają się różne objawy fizyczne, takie jak zaburzenia rytmu serca lub dolegliwości żołądkowo-jelitowe.

Znajomość technik pracy z autonomicznym układem nerwowym ma na celu dążenie do odzyskania równowagi w organizmie, a tym samym uzyskanie poprawy samopoczucia pacjenta.

Bibliografia:

Still Academy of Osteopathy Wideoblog pt. Nerw błędny — praktycznie, prosto i przyjemnie

Porges, S. W. (2022). Teoria poliwagalna. Fundacja Edukacji Nowoczesnej.

BARORECEPTORÓW, U. O. Z., & TYPU, U. P. Z. C. (2012). AUTONOMICZNY UKŁAD NERWOWY. Folia Cardiologica Excerpta, 7(supl A).

Kuzior, K., & Gorczyca, W. (2010). Odruch zapalny jako przykład współzależności pomiędzy układem odpornościowym i nerwowym. Chemistry, Environment, Biotechnology, 14, 139-151.

Ptaszyński, P., Kaczmarek, K., & Wranicz, J. (2014). Ocena funkcji układu autonomicznego w kardiologii. Postępy Nauk Medycznych, 27(7), 439-446.

Zamojski, M., Dubielski, Z., Wiechecki, B., Mrożeńska, O., Gierałtowski, J., & Kosior, D. A. (2016). Rola autonomicznego układu nerwowego w patogenezie nadciśnienia tętniczego. Nadciśnienie Tętnicze w Praktyce, 2(1-2), 11-16.

Daniłowicz-Szymanowicz, L. U. D. M. I. Ł. A., Figura-Chmielewska, M. O. N. I. K. A., Raczak, A. L. I. C. J. A., Szwoch, M. A. Ł. G. O. R. Z. A. T. A., & Ratkowski, W. O. J. C. I. E. C. H. (2011). Ocena wpływu długotrwałego intensywnego wysiłku fizycznego na czynność autonomicznego układu nerwowego w grupie sportowców przygotowujących się do startu w zawodach. Polski Merkuriusz Lekarski, 30, 19-25.

Mariańska, K., & Koszewicz, M. (2008). Kliniczna ocena układu autonomicznego. Polski Przegląd Neurologiczny, 4(2), 51-57.

Michałowska, J., & Szanjowska, D. (2023, January). Oś jelito—centralny układ nerwowy. In Forum Zaburzeń Metabolicznych (Vol. 14, No. 1).