Dlaczego w Polsce terapię manualną rozumie się zbyt wąsko?

W polskim środowisku fizjoterapeutycznym pojęcie terapii manualnej wciąż często budzi skojarzenia z „twardą” pracą na stawach, manipulacjami i mobilizacjami. W świadomości wielu osób to dziedzina, w której używa się większej siły, „ustawia się kręgosłup” lub „odblokowuje” stawy. Tymczasem w ujęciu międzynarodowym terapia manualna oznacza znacznie więcej — obejmuje wszelkie formy pracy wykonywanej rękami terapeuty, zarówno te precyzyjne i delikatne, jak i bardziej dynamiczne.

W publikacjach naukowych, zwłaszcza anglojęzycznych, termin manual therapy odnosi się do szerokiego zakresu technik: od manipulacji stawowych, przez mobilizacje i masaż tkanek miękkich, po subtelne techniki powięziowe i osteopatyczne. Kluczowe jest nie to, jak silnie działa terapeuta, lecz to, że interwencja jest wykonywana manualnie — bez użycia urządzeń takich jak lasery, ultradźwięki czy prądy.

Szersze rozumienie terapii manualnej w literaturze fachowej

Zgodnie z definicją Amerykańskiego Towarzystwa Terapii Manualnej (APTA) oraz Międzynarodowej Federacji Ortopedycznej Terapii Manualnej (IFOMPT), terapia manualna to „zastosowanie rąk terapeuty do oceny, leczenia i modulacji funkcji tkanek miękkich, stawów i układu nerwowego w celu przywrócenia optymalnej funkcji i zmniejszenia bólu”.
Definicja ta obejmuje więc nie tylko interwencje o charakterze biomechanicznym, ale również te wpływające na układ nerwowy, powięź, przepływy płynowe czy funkcje narządów wewnętrznych.

W praktyce oznacza to, że pod pojęciem terapii manualnej można znaleźć tak różnorodne podejścia, jak:

Myofascial Release (MFR) – techniki rozluźniania powięzi, polegające na subtelnym, powolnym rozciąganiu i ślizganiu tkanek. Badania kliniczne, m.in. opublikowane w Journal of Clinical Medicine (2023), wskazują na skuteczność MFR w redukcji bólu w przewlekłych dolegliwościach odcinka lędźwiowego.
Fascial Manipulation® – system opracowany przez Luigi Stecco, oparty na pracy z punktami koordynacyjnymi powięzi; stosowany m.in. w bólach mięśniowo-szkieletowych, z potwierdzonym wpływem na poprawę funkcji ruchowej.
Soft Tissue Mobilization (STM) – mobilizacje tkanek miękkich, obejmujące ślizgi, trakcje, rozluźnianie mięśni i pracę z bliznami. Badania wskazują, że techniki STM wspomagają proces gojenia i przywracają elastyczność tkanek po urazach.
Osteopatyczne techniki czaszkowo-krzyżowe (CST) – delikatne oddziaływania mające modulować napięcia w obrębie czaszki i krzyża. Choć część badań wskazuje ograniczoną skuteczność kliniczną, techniki te są szeroko stosowane w pracy z napięciowymi bólami głowy czy dolegliwościami psychosomatycznymi.
Terapia wisceralna i osteopatia trzewna (visceral manipulation) – manualne oddziaływanie na narządy wewnętrzne i ich więzadła w celu poprawy mobilności i napięcia. W literaturze osteopatycznej wskazuje się jej potencjalny wpływ na układ autonomiczny i trawienny.
Neuromobilizacje i techniki nerwowe (neurodynamic techniques) – praca manualna z przebiegiem nerwów obwodowych w celu poprawy ich ślizgu i zmniejszenia nadwrażliwości.

Każda z tych metod ma wspólny mianownik – ręce terapeuty jako podstawowe narzędzie diagnostyczne i lecznicze.

Tak szerokie spektrum metod pokazuje, że terapia manualna może być zarówno delikatnym dotykiem, jak i bardziej zdecydowaną interwencją — w zależności od potrzeb pacjenta i celu terapii.

Skąd wzięło się wąskie rozumienie terapii manualnej w Polsce

W polskim systemie szkolenia fizjoterapeutów przez wiele lat dominowało podejście biomechaniczne, inspirowane m.in. metodami Kaltenborna, Evjentha, Maitlanda czy Mulligana. W centrum zainteresowania znajdowały się stawy, ruchomość i korekcje ustawienia segmentów. Efektem była skuteczna, ale stosunkowo zawężona wizja terapii manualnej jako pracy „na stawach”.

Z czasem zaczęły pojawiać się inne nurty – osteopatyczne, powięziowe, neurofizjologiczne – które rozszerzyły rozumienie terapii manualnej o aspekt neurobiologiczny i psychosomatyczny. W międzynarodowej literaturze naukowej (m.in. Frontiers in Medicine, 2024) coraz częściej podkreśla się, że manualne techniki mogą wpływać nie tylko na struktury mechaniczne, ale również na układ autonomiczny, procesy oddechowe czy percepcję bólu.

Ręce terapeuty – najważniejsze narzędzie diagnostyczne i terapeutyczne

Kluczowym wyróżnikiem terapii manualnej nie jest to, co robimy, lecz czym to robimy. Manualność oznacza, że terapeuta wykorzystuje swoje ręce jako narzędzie komunikacji z tkankami pacjenta – niezależnie od tego, czy wykonuje manipulację, czy subtelne dotknięcie powięzi w celu modulacji napięcia.
W przeciwieństwie do metod fizykalnych, takich jak laser, ultradźwięki czy prądy, terapia manualna opiera się na ludzkim czuciu, percepcji i adaptacji. To właśnie wrażliwość dotyku pozwala terapeutom reagować na zmiany w napięciu, temperaturze, tonusie i rytmach ciała – co czyni tę formę terapii nieporównywalną z żadnym urządzeniem.

Manualne nie znaczy „mocne”

W nowoczesnym rozumieniu terapia manualna nie jest synonimem „twardej pracy”. Czasem najbardziej skuteczne oddziaływanie jest ledwo zauważalne dla pacjenta, ale głęboko rezonujące w jego układzie nerwowym i tkankach. Manualność oznacza obecność dłoni terapeuty, a nie siłę nacisku. Współczesna terapia manualna opiera się na czuciu tkanek, umiejętności obserwacji subtelnych reakcji i dostosowaniu techniki do aktualnego stanu pacjenta.
W wielu przypadkach delikatny dotyk może przynieść równie dobre – lub lepsze – efekty niż silna manipulacja. Badania nad technikami MFR czy osteopatycznymi interwencjami powięziowymi potwierdzają, że działanie manualne może modulować napięcie mięśniowe, poprawiać propriocepcję i redukować ból poprzez wpływ na układ nerwowy, niekoniecznie poprzez mechaniczne „odblokowanie” struktur.

Techniki osteopatyczne, czaszkowo-krzyżowe, wisceralne czy powięziowe – wszystkie one mieszczą się w obrębie terapii manualnej, choć nie mają nic wspólnego z manipulacją stawu. Ich skuteczność opiera się na subtelnych zmianach w napięciu, przepływie płynów, czuciu głębokim i komunikacji między układami ciała.

Szerokie rozumienie terapii manualnej otwiera również drzwi do jej zastosowania w dziedzinach, które jeszcze niedawno wielu terapeutom wydawały się zarezerwowane dla innych metod — jak pediatria i neonatologia.
Delikatne techniki powięziowe, praca z rytmem oddechowym, układem nerwowym czy napięciami okołoporodowymi są w pełni zgodne z zasadami terapii manualnej, choć różnią się sposobem dotyku i intensywnością. To właśnie w tych kontekstach szczególnie wyraźnie widać, że manualność nie oznacza siły, lecz uważność, czucie i zdolność adaptacji do najdrobniejszych reakcji ciała. Coraz więcej fizjoterapeutów rozwija swoje kompetencje w tym kierunku, uczestnicząc w szkoleniach takich jak Terapia manualna w pediatrii i neonatologii, które uczą precyzyjnego i bezpiecznego dotyku dostosowanego do potrzeb najmłodszych pacjentów.

Praktyczne zastosowania różnorodnych technik manualnych

W przypadku przewlekłego bólu lędźwiowego — skuteczne mogą być techniki powięziowe (MFR, FM®) i mobilizacje stawów krzyżowo-biodrowych.
Przy ograniczeniu ruchomości barku — praca z powięzią obręczy barkowej, mięśniami piersiowymi, mobilizacje łopatki oraz techniki neuromanualne mogą przynieść poprawę funkcji.
U pacjentów pooperacyjnych — manualna praca z blizną (STM, MFR) pomaga zapobiegać zrostom i poprawia czucie powierzchniowe.
W zaburzeniach napięcia szyjno-czaszkowego czy bólach głowy — zastosowanie mogą mieć techniki czaszkowe, wisceralne oraz praca z przeponą i układem oddechowym.

Każda z tych interwencji jest formą terapii manualnej, mimo że ich charakter i intensywność znacząco się różnią.

W stronę integracji – terapia manualna przyszłości

Współczesna fizjoterapia coraz częściej łączy różne nurty – biomechaniczny, neurologiczny, powięziowy, psychosomatyczny – w spójną całość. W tym kontekście pojęcie terapii manualnej powinno być rozumiane szeroko, jako praca rękami terapeuty z człowiekiem – niezależnie od tego, czy skupia się na stawie, powięzi, trzewiach czy emocjonalnych aspektach napięcia.
To właśnie takie holistyczne podejście pozwala wrócić do pierwotnego sensu terapii manualnej – kontaktu, uważności, obecności i precyzyjnego czucia.

Podsumowanie

Terapia manualna nie jest synonimem manipulacji. To sposób pracy oparty na bezpośrednim kontakcie, uważności i manualnym czuciu.

W międzynarodowych publikacjach pojęcie to obejmuje szerokie spektrum technik – od osteopatycznych i powięziowych po klasyczne mobilizacje. Warto więc, by w polskiej praktyce klinicznej i edukacji fizjoterapeutycznej pojęcie „terapii manualnej” odzyskało swoje pierwotne, szerokie znaczenie.

Im szybciej odejdzie się od utożsamiania jej z „twardą pracą na stawach”, tym bliżej będzie do współczesnych, zintegrowanych standardów fizjoterapii — i tym skuteczniej będzie można wspierać proces zdrowienia pacjentów.

Wybrane źródła naukowe

Bialosky J.E. et al. The Mechanisms of Manual Therapy in the Treatment of Musculoskeletal Pain: A Comprehensive Model. Man Ther. 2009;14(5):531–538.

Stecco L. Fascial Manipulation®: Practical Part. Piccin, 2014.

Ajimsha M. et al. Effects of Isolated Myofascial Release Therapy in Patients with Chronic Low Back Pain. J Clin Med. 2023;12(19):6143.

Tozzi P. Fascial Manipulation and Musculoskeletal Pain: Review of Current Evidence. J Bodyw Mov Ther. 2021;25:11–18.

Cerritelli F. et al. Osteopathic Manual Techniques and the Autonomic Nervous System: A Systematic Review. Front Med (Lausanne). 2024;11:1358529.